ONTHARDEN VOOR EEN KLIMAATBESTENDIG PUBLIEK DOMEIN

 

GROEN IN PLAATS VAN BETON OF ASFALT 

 

Wat is ontharding? Waarom is dat belangrijk? En hoe doe je dat? De stad Eeklo en de Meetjeslandse Bouwmaatschappij tonen dat het kan. Want, het Wilgenpark telde na de heraanleg maar liefst 5.000 m2 minder verharding. 

 

Vandaag neemt in Vlaanderen de hoeveelheid verharding toe met 6 hectare per dag. Als we zo voortdoen, is tegen 2050 zeker 41,5% van de ruimte bezet door gebouwen, wegen en andere verharding. Dat is geen goede zaak, want het maakt onze leefomgeving gevoelig voor filevorming (met dus veel CO2-uitstoot), overstromingen, droogte en hittestress. 

Om onze omgeving beter bestand te maken hiertegen, moeten we inzetten op ontharden. Dan verminder je de bodemafsluiting door de verharding (bijvoorbeeld asfalt) op te breken en te vervangen door groen of door ze waterdoorlatend te maken. 

 

 

WAAROM ONTHARDEN? 

Ontharden heeft een positieve invloed op de klimaateffecten. Zo vermindert het risico op wateroverlast of overstromingen, omdat er meer regenwater kan infiltreren in de bodem en de riolering dus minder belast wordt. Dat heeft bovendien een positieve invloed op het grondwaterpeil. Ook gaat ontharding hittestress tegen, zowel overdag als ’s nachts. Meer groen zorgt overdag voor meer schaduw en ’s nachts voor meer afkoeling. Beton en asfalt absorberen immers veel warmte en hebben een laag reflecterend vermogen. Met minder beton en asfalt moet die warmte ’s nachts niet opnieuw afgegeven worden. Daarnaast heeft ontharden belangrijke ruimtelijke, maatschappelijke en ecologische voordelen. De verblijfskwaliteit van de omgeving verbetert en er is meer ruimte voor recreatie en biodiversiteit. 

 

IN DE PRAKTIJK: WILGENPARK IN EEKLO 

In hun ontwerp voor het Wilgenpark in Eeklo bracht Ontwerpburo 4D de ontwerpprincipes alvast in de praktijk voor een project van de Meetjeslandse Bouwmaatschappij en stad Eeklo. Aanleiding waren twee appartementsgebouwen die na meer dan veertig jaar volledig waren uitgeleefd. De Meetjeslandse Bouwmaatschappij besliste om de gebouwen, die onderdak bieden aan 112 gezinnen, volledig te renoveren. Om de toegankelijkheid van de gebouwen en afval sorteren mogelijk te maken, waren ingrepen in het publiek domein nodig. 

 

 

GROEN OM TE VERBINDEN 

Piet Minten van Ontwerpbureau 4D zorgde voor het ontwerp en de opvolging van de infrastructuurwerken. “Eigen aan de tijdsgeest was het oorspronkelijke verkavelingsplan volledig op de auto gericht met zelfs wegen dwars doorheen de grasvelden. Van meet af aan werden die overtollige wegen in vraag gesteld. Daarnaast konden we de helft van de tachtig aanwezige garageboxen afbreken, omdat ze te weinig gebruikt werden. Hierdoor verdween 5.000 m² asfalt en beton. Het 2,5 hectare versnipperd openbaar domein hertekenden we naar 3 hectare aaneengesloten groenzone.” “Het park vormt een echte smeedplek tussen de omwonenden.” 

In het park kwamen verschillende sfeerzones, met elkaar verbonden via onverharde wandelpaden. Er zijn speelbossen, grasheuvels en een speeltuin. Op vraag van de buurtbewoners kwam er ook een zone voor ‘samentuinen’. Dat de overbodige wegen en garageboxen verdwenen, zorgde niet alleen voor ontharding, maar ook voor veel meer betrokkenheid van de omwonenden bij deze groenzone. Piet Minten: “Het park vormt zo een echte smeedplek tussen de omwonende buren en de bewoners van de appartementsgebouwen. Ten slotte zijn de nieuw aangelegde wegen veel smaller dan vroeger. Een bewuste keuze om de oppervlakte aan verharding zoveel mogelijk te beperken.”  

 

 

WATER ALS UITDAGING 

Isabelle Verwilst, directeur van de Meetjeslandse Bouwmaatschappij: “De stad Eeklo, als medetrekker tijdens het ontwerpproces, legde een hoge ambitie op het vlak van de waterhuishouding aan de dag. Een watergang die doorheen de site loopt en in het verleden was ingebuisd, werd opnieuw in het landschap geïntegreerd. Naast het centrale waterbekken zijn er nu vijvers, wadi’s en beekjes.” 

Om de nieuwe inkomhallen van de appartementen beter toegankelijk te maken, werden deze verdiept aangelegd. “Maar, daardoor kwamen ze in conflict met de hoge grondwaterstand. Die waterproblematiek verzoenen met een goede toegankelijkheid was een hele uitdaging”, vertelt Piet. 

De heraanleg van het publiek domein gebeurde in verschillende fases. In totaal kosten de riolerings-, wegen- en omgevingswerken 2.248.169,87 euro. Daarvan subsidieerde de VMSW 1.319.715,20 euro. De stad Eeklo investeerde 639.614,15 euro, terwijl de rioolbeheerder 234.615,43 euro voor zijn rekening nam. Isabelle: “Alhoewel de Meetjeslandse Bouwmaatschappij ‘slechts’ 90.225,09 euro mee betaalt in de werken, verliezen we met het afbreken van de helft van de garageboxen wel huurinkomsten. Dat is ook een deel van onze bijdrage in het onthardingsproces.”   

 

Tekst: Chris Anseeuw, diensthoofd infrastructuur 
Foto’s: SHM  

Ontharden: hoe doe je dat?

Ontharden kan zeer ingrijpend zoals in Eeklo, maar kan ook op een andere manieren. Wat zijn ruimtelijke maatregelen die je kan nemen om te ontharden? We geven drie pijlers waarop je kan inzetten. 

 

1. ONVERHARDE OPPERVLAKTE BEHOUDEN OF CREËREN 

Het meest voor de hand liggend: bewaar bestaand groen. Of, richt een braakliggend terrein in als groene ruimte. Ingrijpender is verouderde gebouwen slopen en inrichten als groene ruimte in plaats van opnieuw te verharden. 

 

2. INPLANTING VAN DE GEBOUWEN 

Beperk bij nieuwbouwprojecten de footprint van de gebouwen. Door compact te bouwen, woningen slim in te planten en misschien zelfs hoger te bouwen, creëer je een grotere open ruimte. Ook beperk je hiermee de hoeveelheid nodige wegen rond het project. Zeker bij vervangingsbouw is het interessant om de ‘oude tijdsgeest’ van versnipperde open ruimte om te zetten. 

 

3. AANLEG VAN DE PUBLIEKE RUIMTE 

Maak duidelijke keuzes bij de aanleg van publieke ruimte. Zorg voor infiltratie door wadi’s, grachten en groenvakken aan te leggen. Ga voor een groene binnenruimte in plaats van een plein, kies een karrenspoor in plaats van een klassieke weg, … Zelfs geveltuinen kunnen in een stedelijke omgeving de hittestress verminderen. 

Is er toch verharding nodig? Zelfs dan kan je kleine ingrepen doen. Gebruik verharding met open voegen, bijvoorbeeld klinkers in plaats van asfalt, grasbetontegels voor de parkeervakken. En, durf de breedte van de wegen te beperken. 

 

MEER INFORMATIE? 

Het departement Omgeving startte eind 2018 het onthardingsforum voor lokale beleidmakers en initiatiefnemers. Ook lanceerde het al twee proeftuinen ontharding. Kijk op https://omgevingvlaanderen.be/ontharden