IT’S GETTING HOT IN HERE


Hitte-eilanden: wat zijn ze en wat doen we ertegen?

 

De zomer is in het land, eindelijk! Maar wanneer het echt warm wordt, is het vaak ook too much – vooral in de steden. Dense stedelijke gebieden kreunen jaarlijks onder de warmste zomerdagen en ervaren tweemaal zoveel hittegolfdagen in vergelijking met landelijke gebieden. Hoe komt dit?


 
Maak kennis met het fenomeen van hitte-eilanden, ook wel ‘urban heat islands’ genoemd. Hitte-eilanden zijn lokale stedelijke microklimaten die veroorzaakt worden door de hitte-absorptie in verhardingen en massieve geveldelen. Die opgeslagen warmte straalt ‘s nachts uit en dat creëert een aanzienlijk temperatuurverschil tegenover nabijgelegen rurale gebieden. Dit verschil loopt op tot enkele °C, al worden er ook dagen genoteerd met uitschieters tot 7 à 8 °C en meer. Een gebrek aan groen en wateroppervlakte in dense gebieden vertraagt de nachtelijke afkoeling nog meer. Ook de afstand tot de kust speelt een rol.

 

Van hittegolf tot hittestress

 

In stedelijke centra vinden we een hoog aantal gevoelige groepen terug, zoals alleenstaanden, ouderen, mensen met een slechtere gezondheid. Tegelijk is de intensiteit van het hitte-eilandeffect daar het hoogst. Langdurige hitte creëert hittestress en dat brengt vooral voor de kwetsbare stedelijke inwoners risico’s zoals oversterfte met zich mee.

 

Het is dus van belang om duidelijke strategieën te ontwikkelen die hittestress maximaal beperken. Enerzijds kan je het hitteplan afstemmen op de stedelijke gebieden, anderzijds kan je datagerichte infrastructurele ingrepen voorzien die plaatselijke afkoeling stimuleren.

 

Plaatselijke afkoeling is een belangrijk aspect. Het hitte-eilandeffect treft de steden namelijk niet in hun totaliteit, maar komt eerder op specifieke plaatsen voor. Dat verklaart waarom we over eilanden spreken. Een vertraagde afkoeling is daar het gevolg van diverse factoren: een dense stedenbouwkundige configuratie, een hoge verhardingsgraad, gevelmaterialen met een hoge warmte-absorptie en de afwezigheid van groen en groenblauwe door-adering. Bovendien verloopt de plaatselijke afkoeling door luchtverplaatsing daar zelden vlot.

 

infografiek over wat je kan doen tegen de hitte in een hitte-eiland

 

De hittebestendige stad

 

De doelgerichte aanpak van deze hitte-eilandproblematiek vormt dit jaar de focus van de oproep voor thematische stadsvernieuwingsprojecten. De Vlaamse overheid trekt namelijk jaarlijks een vast bedrag uit voor stadsvernieuwingsprojecten: kleinschalige en vernieuwende projecten die inspelen op een of meerdere specifieke uitdagingen. In 2021 staan deze in het teken van ‘de hittebestendige stad’.

 

Binnen de oproep wordt de zoektocht gestimuleerd naar creatieve oplossingen die steden kunnen nemen tegen de hitte. Er wordt ook gezocht naar antwoorden op de uitdagingen rondom hitte-eilanden, die momenteel nog niet voldoende duidelijk geformuleerd zijn. Uiteindelijk zal elk ingediend voorstel bestaan uit een specifieke oplossing op maat, waarbij de eigenheid van een specifieke plek in de stad ten volste wordt benut vanuit een klimatologische bril. Geselecteerde projecten krijgen maximaal drie jaar de tijd om tot stand te komen.

 

Vier principes

 

In afwachting van de verdere ontplooiing van deze oproep, kunnen we alvast stellen dat elke bestrijding van het hitte-eilandeffect berust op dezelfde basisprincipes: ventilatie van warme lucht uit de stad, verdamping, beschaduwing en reflectie van gebouwen en ontharding.

 

Een doeltreffende aanpak van stedelijke infrastructuur zou dus kunnen voorzien in de volgende ingrepen: windcorridors en extra groen creëren, ontharding stimuleren, schaduwplekken voorzien en zonlicht reflecteren via lichte materialen.

 

Ook water biedt verkoeling, maar het gunstige effect is toch deels te nuanceren. Het inerte karakter van water resulteert in een vertraagde nachtelijke afgifte van warmte. Afkoeling via waterpartijen is zeker niet onmogelijk, maar hangt af van de juiste omvang, inplanting en vormgeving.

 

Architectuur kan een enorme meerwaarde bieden. Een strategische aanpak om de inertie van de bouwschil af te stemmen op dit vraagstuk kan binnen een stad voor enorme resultaten zorgen. De basis ligt in ieder geval bij een doorgedreven omgevingsanalyse.

 

grafiek geeft aan dat de temperaturen in dichtbebouwde gebieden het hoogst zijn

 

The big picture: ‘Cool Towns’

 

Het tegenwerken van hitte-eilanden mag echter niet aanzien worden als een jaarthema, maar eerder als een permanente open oproep, waarbij bewustwording en kennisdeling blijvend gestimuleerd worden. Dat hebben ze begrepen bij het Cool Towns-project: een samenwerking tussen dertien Europese partners om het besluitvormingsproces bij het nemen van ruimtelijke hittemaatregelen te ondersteunen. Dat doen de partners door samen een pakket aan tools en proefprojecten te ontwikkelen. Het project werd in het leven geroepen omdat de steden momenteel onvoldoende inzicht hebben in het hitteprobleem en in de effectiviteit van de verschillende maatregelen.

 

Onder het motto ‘sharing is caring’ wil Cool Towns beleidsmakers, ruimtelijke ontwerpers en experten informeren en laten profiteren van aanvullende kennis en praktische tools om hittestress maximaal tegen te werken. Oplossingen die steden en gemeenten klimaatbestendig maken in een veranderend klimaat worden hierbij verkend, ontwikkeld en uitgevoerd. Ook op het individuele woonniveau worden tips aangereikt om een bijdrage te leveren, zoals het toekomstbestendig inrichten van de eigen stadstuin. Daar kan je het hitte-eilandeffect bijvoorbeeld tegenwerken door bij te dragen aan een verhoogde biodiversiteit en waterinfiltratie.

 

De kernboodschap van Cool Towns? Fysieke aanpassingen in onze openbare ruimte zijn noodzakelijk. Ruimtelijke adaptatie is immers van cruciaal belang om onze steden en gemeenten klimaatbestendig te maken en om hun aantrekkelijkheid te verhogen.

 

Futureproof

 

In de bouwsector is het van belang om de kwetsbaarheden van het hitteprobleem te erkennen en die deel te laten uitmaken van elk toekomstig verdichtingsproject. Door die van meet af aan te integreren bij de start van elk project, gaan we toekomstbestendiger bouwen in de steden.
 

 

 

Tekst: Niko Baekelandt, projectverantwoordelijke architectuur
Foto: stad Oostende

Oostende? Cool town!

Oostende is als enige Belgische stad partner in dit Europese project. Met het pilootproject ‘Lijnbaanstraat’ wil de stad duurzame aanpassingen doorvoeren in een straat die getypeerd wordt door een dense achtergevelstructuur en een hoog parkinggehalte. Oostende wil met dit project een toekomstig model van veerkracht en duurzaamheid presenteren.

 

Tekening van sociaal leven in een hitte-eiland